Gekke monnik of getalenteerde populist?

Over de opkomst en ondergang van Girolamo Savonarola – Prediker der Wanhopigen

Door: Laura Brinkhorst

Girolamo Savonarola

Gekte lijkt tegenwoordig een ‘must-have’ om populist te worden. Koppen als “Trump is gek” en “Wilders spoort niet” zijn geen rariteiten meer in de media. We schrikken nog altijd van Trumps angsttactieken en dat is eigenlijk gek, want populisme van dat ophitserige type is van alle tijden. In de geschiedenis zijn tal van voorbeelden aan te wijzen van dictators en populisten die door het volk als ‘gek’ werden beschouwd. Bijzonder intrigerend in dit verband is de historische figuur Girolamo Savonarola, een Dominicaanse monnik die van 1494 tot 1498 de facto heerser van Florence was. Hij verwierf bekendheid vanwege zijn donderpreken, deinsde er niet voor terug om boeken te verbranden en tartte de kerk met zijn ongehoord vergaande roep om hervormingen.

Girolamo Savonarola werd in 1452 geboren in Ferrara. Al vroeg in zijn leven was hij een buitenbeentje vanwege zijn kritiek op de misstanden in de kerk. Nog raarder vond men dat hij apocalyptische poëzie schreef. Op drieëntwintigjarige leeftijd was hij de materiële wereld zat en sloot zich aan bij de Dominicaanse monnikenorde. In 1482 werd hij als leraar in het San Marco klooster van Florence aangesteld. Hier predikte hij de Heilige Geschriften, maar viel niet in de smaak bij de Florentijnen; hij had een raar regionaal accent, zijn stijl was te saai en de toehoorders waren niet geïnteresseerd in zijn boodschap van boetedoening en kerkhervorming.

Na zijn onsuccesvolle periode in Florence trok Savonarola twee jaar rond in Noord-Italië. Tijdens deze reizen leerde hij zijn publiek te bespelen; er werd gezegd dat hij als hij sprak de harten van zijn luisteraars deed branden met liefde voor God. Hoewel sommigen zijn radicale boodschap verwierpen, werd hij enorm populair. In 1490 werd hij teruggehaald naar Florence (met hulp van nota bene Lorenzo de Medici) waar hij met zijn vernieuwende, meeslepende stijl steeds grotere menigtes trok.

Klagend over de verdorvenheid van prinsen wist Savonarola het arme, ontevreden volk achter zich te krijgen. Deze mensen profiteerden niet van de toegenomen welvaart, maar gingen gebukt onder de hoge belastingen van de heersende Medici-familie. Dit leverde hem de bijnaam ‘Prediker der Wanhopigen’ op. Vervolgens ging hij nog een stapje verder door de clerus aan te vallen wegens onchristelijk gedrag zoals simonie (het verkopen van kerkelijke ambten) en het niet naleven van de tien geboden. Hoge geestelijken verklaarden hem voor gek en vonden het ongehoord wat Savonarola verkondigde.

Voor de Florentijnen was Savonarola precies de goede man op precies het goede moment: het volk van Florence verfoeide de ingedutte kerk en snakte naar sensatie. Dus toen de Prediker der Wanhopigen zijn onorthodoxe manier van spreken introduceerde, namen de Florentijnen massaal afscheid van de toen gangbare humanistische stijl. Savonarola was nieuw, spannend en meeslepend. Belangrijker nog: hij durfde te zeggen wat het volk niet durfde.

De retorische stijl van Savonarola zien wij ook vandaag de dag terug bij populistische politici zoals Trump. Toch moet je niet te ver gaan. In het geval van Savonarola was het na vier jaar uit met de pret. Hij stelde strenge religieuze wetten in en probeerde de sobere christelijke moraal zoveel als mogelijk te herstellen. Florence werd met de dag ongezelliger, wat onder andere kwam door de grauwe, sobere kleding die iedereen moest dragen. Meer en meer mensen kregen de pest in Savonarola’s heerschappij. Daarnaast viel hij steeds meer hooggeplaatste geestelijken en zelfs de paus aan. In 1498 dreigde de paus met een interdict – een maatregel waarbij de sacramenten niet meer mogen worden bediend in een bepaalde regio – en hing hem excommunicatie boven het hoofd, waarop Savonarola ophield met in het openbaar preken.

Ophanging en verbranding van Girolamo Savonarola op Piazza della Signoria in Florence, 1650, schilder onbekend.
Ophanging en verbranding van Girolamo Savonarola op Piazza della Signoria in Florence, 1650, schilder onbekend.

Savonarola wilde bewijzen dat hij een profeet was door wonderen te verrichten. Nadat een rivaliserende priester hem uitdaagde om door vuur te lopen en Savonarola de uitdaging niet aandurfde, was het volk helemaal klaar met hun profeet en werd Savonarola gevangengenomen. Schreeuwend en tierend werd hij weggedragen. De Prediker der Wanhopigen was teruggebracht tot een arme, gestoorde monnik. Onder marteling gaf hij toe dat hij zijn visioenen en profetieën had verzonnen. Savonarola werd van ketterij beschuldigd en stierf op 23 mei 1498 aan de galg. Voor de zekerheid werd hij ook nog verbrand. En om zeker te weten dat hij niet als een soort heks uit de as zou herrijzen, werd zijn as in de Arno gegooid. Savonarola had met zijn vurige speeches het plebs een tijd lang in zijn greep gehouden, maar uiteindelijk liep het niet bepaald goed met hem af. Dus meneer Trump, maak het niet te gek.


Savonarola was zo gek nog niet

Savonarola staat te boek als een knettergekke monnik, maar in de vier jaar dat hij over Florence regeerde, heeft hij ook een aantal goede dingen gedaan:

  1. De arbeidersklasse kreeg stemrecht voor de diverse raden die Florence had.
  2. Hij verkondigde dat hij geen oorlog zou voeren en vrede met de nabijgelegen steden en Frankrijk wilde bewaren.
  3. Er werden wetten doorgevoerd tegen openbaar dronkenschap en overspel.
  4. Armenzorg werd beter georganiseerd.
  5. De corruptie in het justitiële systeem werd grondig aangepakt.

Dit artikel verscheen bij ons themanummer over Taal.