Nazisme in de 21e eeuw

Nazisme in de 21e eeuw

Boekrecensie Daar is hij weer

Cover Daar is hij weerIn Daar is hij weer vertelt Timur Vermes het verhaal van Adolf Hitler die in 2011 op een verlaten veld in het Berlijn van de 21e eeuw wakker wordt. Na 66 jaar is Hitler terug in de stad waar hij gewoond en gewerkt heeft tijdens de Tweede Wereldoorlog, compleet in het uniform dat hij toentertijd altijd droeg. Dit levert natuurlijk ongemakkelijk situaties op en een reeks aan misverstanden. Eigenlijk is het hele boek gebaseerd op een groot misverstand dat bestaat tussen Hitler en zijn moderne publiek: Hitler denkt en leeft zoals hij ten tijde van zijn toenemende macht deed en zijn moderne publiek houdt hem voor satirische cabaretier.

Het verhaal van Vermes sluit perfect aan op het einde van Hitler, zoals dat in historische bronnen verteld wordt. Op 30 april 1945 pleegden Hitler en Eva Braun zelfmoord. Hoe ze dat precies gedaan hebben, kan niet met zekerheid gezegd worden. Hoogstwaarschijnlijk hebben ze een gifpil ingenomen, waarna Hitler zich ook nog door het hoofd geschoten heeft. Volgens de overlevering hebben de achtergebleven vertrouwelingen van Hitler vervolgens de lichamen met benzine overgoten en in brand gestoken. In het boek van Vermes wordt Hitler wakker in een van benzine doordrenkt uniform. Hoewel ons gezonde verstand het natuurlijk niet toelaat te geloven dat het mogelijk is dat iemand na 66 jaar wakker wordt, heeft Vermes dus wel degelijk zijn best gedaan zijn verhaal bij de realiteit te laten aansluiten.

De beltoon die Hitler laat instellen op zijn mobiele telefoon is een muziekstuk van Bach, zijn favoriete componist

Ook uit andere passages in het boek blijkt dat de auteur zijn huiswerk gedaan heeft. Zo verschijnen in Hitlers gedachten verschillende historische namen in hun juiste functie. Hitler wenst regelmatig dat hij Bormann nog aan zijn zijde had en ook lichte heimwee naar Eva ontbreekt niet. Vermes heeft daarnaast oog voor details: de beltoon die Hitler laat instellen op zijn mobiele telefoon is een muziekstuk van Bach, zijn favoriete componist.

Kershaw (2012) spreekt over Hitlers nalatenschap als ‘een enorm moreel trauma, waardoor het zelfs tientallen jaren na zijn dood, […], onmogelijk is met goedkeuring of bewondering terug te kijken op de Duitse dictator en zijn regime, en men het in feite alleen maar kan veroordelen en verafschuwen’. Hoewel zulke uitspraken natuurlijk subjectief zijn, is wel duidelijk dat Vermes hier heel anders over denkt. Hij schetst een situatie die helemaal niet onwaarschijnlijk is, namelijk dat iemand die er een radicale ideologie op nahoudt niet op tijd gestopt wordt, ondanks het feit dat het gevaar van de ideologie zichtbaar of te voorspellen is.

De populariteit die Hitler vergaart, maakt pijnlijk duidelijk dat social media ons tot volgers maken.

Het boek houdt de hedendaagse mens dus zeker een spiegel voor, en niet alleen op ideologisch gebied. De in onze ogen ouderwetse Hitler maakt kennis met moderne technologie als de televisie, de computer en het internet. Het boek confronteert de moderne lezer vooral met een voorbeeld van wat die moderne technologie kan veroorzaken. Hitler, die gezien wordt als cabaretier, scoort met een YouTube-filmpje, dat door duizenden mensen bekeken wordt, zowel binnen als buiten Berlijn en Duitsland. En hoewel Hitler in zijn eigen tijd niet de beschikking had over middelen als YouTube, is dit wel hoe verwoestende ideologieën als het nazisme hun uitwerking vinden: door de massa te bereiken. Net als vroeger zijn de mensen in het boek razend enthousiast over Hitlers optreden. Weliswaar in zijn hoedanigheid als cabaretier, maar hij krijgt in ieder geval veel positieve aandacht.

Het stemt gelukkig hoopvol dat er in het boek ook kritiek komt op de zogenaamde cabaretact van Hitler, maar de populariteit die Hitler vergaart, maakt pijnlijk duidelijk dat social media ons tot volgers maken in plaats van tot zelfdenkende individuen.

De achterflap van het boek belooft de lezer een verhaal waarin de schrijver ‘de media en de cynische massa genadeloos op de korrel [neemt] zonder aan spanning in te boeten’. De eerste verwachting maakt het boek inderdaad waar. Het misverstand tussen Hitler en zijn moderne publiek maakt het boek grappig, zeker in de eerste hoofdstukken. In de gesprekken die Hitler voert met de mensen die hij ontmoet, praten de sprekers totaal langs elkaar heen. Hier komt duidelijk naar voren dat Hitlers denkwijze niet begrepen wordt en totaal anders opgevat wordt door de hedendaagse samenleving.

De belofte van een spanning die niet afneemt, maakt de auteur voor mij niet waar. Na de beschrijving van Hitlers eerste kennismaking met de moderne samenleving valt de auteur in herhaling. Het verhaal komt niet tot een hoogtepunt: we lezen over Hitlers groeiende populariteit, maar voordat dit interessante proporties heeft aangenomen is het verhaal afgelopen. Het verhaal dat zo sterk begint, eindigt relatief zwak. Zoals hopelijk ook een tweede opkomst van iemand met ideeën als Hitler, mocht dat nog eens voorkomen.


Hitler nog in leven?

Ondanks het feit dat er voldoende bewijs is dat Hitler zijn bunker niet meer levend heeft verlaten nadat hij zich er teruggetrokken had in april 1945, duiken er regelmatig mensen op die beweren dat Hitler in 1945 ontsnapt en gevlucht is. Vorig jaar nog beweerde een vrouw in Brazilië dat ze een foto had van Hitler op 95-jarige leeftijd. Vorig jaar verscheen daarnaast het boek Hitler in Argentina: The Documented Truth of Hitler’s Escape from Berlin. Dit boek zal volgens de auteur Harry Cooper de geschiedenis veranderen. Eenzelfde soort boek verscheen in 2011: Grey Wolf: The Escape of Adolf Hitler. In dit boek beschrijven Gerrard Williams en Simon Dunstan hoe Hitler en Eva na de oorlog vluchtten en twee dochters kregen. Hoewel wetenschappers deze theorieën direct van de hand wijzen, geeft dit wel aan dat Hitler ook nu nog een intrigerend personage is. Het feit dat het, oorspronkelijk Duitstalige, boek van Vermes in meerdere talen vertaald is, laat ook zien dat er brede interesse is in dergelijke verhalen.


Door: Berith van Pelt

Dit artikel is verschenen in het nummer van CODEX Historiae dat in de zomer van 2015 uitkwam. Je kunt de rest van dit nummer online bekijken.


Meer weten?
– www.ad.nl
– www.amazon.com
– Kershaw, I. (2012). Hitler 1938-1945. Houten: Uitgeverij Het Spectrum.