Is Oudheidkunde een (te) witte studie?

Is Oudheidkunde een (te) witte studie?

debat eurocentrisme afrocentrisme VU oudheidkunde Daan Nijssen

Is het curriculum van de studie Oudheidkunde te wit? Studente Emma-Lee Amponsah meent van wel. In 2014 volgde zij een minor Antieke Cultuur, maar dit beviel haar slecht. Er zou in de minor te weinig aandacht zijn voor de culturele bijdragen van de (naar haar mening) zwarte Egyptenaren aan de antieke beschaving. Bovendien zou het tekstboek Een kennismaking met de Oude Wereld de westerse cultuur, die in de oudheid zou zijn ontstaan, presenteren als een superieure beschaving. Dit ondanks het feit dat deze beschaving door middel van kolonialisme, racisme en slavernij veel onrecht teweeg heeft gebracht. Emma-Lee pleitte daarom bij haar docenten Jaap-Jan Flinterman en Gerard Boter voor meer aandacht voor het Afrikaanse perspectief. Ze verwees daarbij naar literatuur van vermeende Afrocentrische auteurs. Flinterman en Boter verwierpen deze auteurs vanwege de (naar hun mening) onwetenschappelijke basis van hun werk. Dat liet Emma-Lee niet op zich zitten en samen met New Urban Collective besloot ze een Eurocentrisme vs. Afrocentrisme-debat te organiseren. Op zaterdag 27 juni vond dit debat plaats: met VU-docenten Jaap-Jan Flinterman en Gerard Boter aan de ene kant, en dekoloniale intellectuelen Sandew Hira en Djehuti Ankh-Kheru aan de andere kant.

Eurocentrisme op de VU

Hoewel ik weinig op heb met het Afrocentrisme ben ik, als Oudheidkundige met een specialisatie in het oude Perzië, erg kritisch op het Eurocentrisme. Nadat ik op de middelbare school kennis had gemaakt met de Grieks-Romeinse wereld, raakte ik geïnteresseerd in de buren en vijanden van deze klassieke beschavingen: Feniciërs en Carthagers, Assyriërs, Babyloniërs en Perzen, Egyptenaren, Kelten en Germanen. Beschavingen van vergelijkbare complexiteit en meestal grotere ouderdom dan de Grieks-Romeinse beschaving. Ik wilde deze beschavingen van binnenuit leren kennen, om zo voorbij de partijdige en inaccurate beschrijvingen te kunnen kijken die de Grieken en Romeinen ons hebben nagelaten. Ik ben dan ook altijd een groot voorstander geweest van meer aandacht voor deze onderbelichte beschavingen. Het is ook om die reden dat ik naar de VU ging om Oudheidkunde te studeren, met een major Nieuw-Babylonisch/Assyrisch. Tijdens deze studie ging er een wereld voor me open. Een grote voorraad spijkerschriften, helaas zelden geraadpleegd door classici, gaf een fascinerende inkijk in een verloren gegane wereld. Toegegeven, aan de VU zijn er weinig docenten die gespecialiseerd zijn in het oude Perzië – mijn grote interesse – en is er (te) weinig aandacht voor het oude Egypte, maar dit heeft te maken met de specialisatie van het personeel; iets waar elke universiteit mee te maken heeft. Ik heb dit nooit gezien als een door Eurocentrisme gedreven keuze.

” De geschiedenis van de westerse beschaving zou er een van racisme en onderdrukking zijn ” 

Tijdens het debat kregen beide partijen eerst de kans om hun eigen standpunten te presenteren. Sandew Hira, van het ‘Afrocentrische’ kamp, nam als eerste het woord. Met zijn charisma en gevoel voor humor kreeg hij al snel de lachers op zijn hand. Het feit dat het publiek grotendeels bestond uit sympathisanten van Hira en Ankh-Kheru maakte het debat voor hen een warm bad. Hira ging vol in de aanval. De geschiedenis van de westerse beschaving zou er een van racisme en onderdrukking zijn. Zelfs de wetenschappers en filosofen die wij in het westen zo hoog hebben, zouden onverbeterlijke racisten zijn, hetgeen werd geïllustreerd door een bloemlezing van schokkende racistische citaten van deze denkers. Deze Eurocentrische manier van denken zou tot op heden op de VU onderwezen worden, zo trachtte Hira aan te tonen met een aantal uit hun context gerukte, en inderdaad soms wat ongelukkig geformuleerde, citaten uit Van de Spek & Blois’ Een kennismaking met de Oude Wereld. Hier raakte hij me echter kwijt.

Dat de Oudheidkunde is ontstaan in een wereld van Eurocentrische denkers en zelfs gebaseerd is op Eurocentrische aannames, is een stelling waar ik nog in kan komen. De negentiende eeuw zag een toenemende interesse in de Grieken en de Romeinen. Zij werden gepresenteerd als de geestelijke voorouders van de West-Europese beschaving en waren daarom de moeite van het bestuderen waard. De Grieks-Romeinse beschaving werd daarbij tegenover de ‘oosterse’ beschavingen geplaatst, die als fundamenteel anders en minderwaardig werden gepresenteerd. Deze manier van denken heeft tot diep in de twintigste eeuw de geschiedwetenschappen beïnvloed.

” De studie Oudheidkunde is onder meer opgericht om studies
van de Grieks-Romeinse wereld en het Oude Nabije Oosten samen te brengen ” 

Echter, sinds de late twintigste eeuw is hier veel verandering in gekomen. Er kwam meer aandacht en waardering voor de invloed van Egypte en het Nabije Oosten op het archaïsche Griekenland, Edward Said brak door met zijn boek Orientalism, Global History raakte in opkomst en kolonialistische denkbeelden werden (terecht) gedegradeerd tot intellectuele doodzonden. De VU heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in de promotie van Global History en de studie Oudheidkunde is onder meer opgericht om de studie van de Grieks-Romeinse wereld en die van het Oude Nabije Oosten samen te brengen. Sandew Hira deed het echter voorkomen alsof Bert van der Spek, Jaap-Jan Flinterman en Gerard Boter een soort neokoloniale pseudowetenschappers waren. De instemmende geluiden vanuit het publiek versterkten deze indruk.

Ondanks dit alles wisten Flinterman en Boter aardig stand te houden. Beleefd, welbespraakt en genuanceerd als altijd deden ze hun verhaal. Eerst gaven ze volop aandacht aan de intensieve culturele uitwisseling die tijdens de Oudheid heeft plaatsgevonden tussen het Griekenland, Egypte, Anatolië en het Nabije Oosten, waarna ze de meer extreme claims van Hira en Ankh-Kheru – dat de oude Egyptenaren zwart waren en dat de oude Grieken hun filosofie zouden hebben ‘gestolen’ van het zwarte Egypte – trachtten te weerleggen. Hoewel er in het begin, helaas, enkele mensen in het publiek waren die bij elke bewering die hen niet beviel sisten of de sprekers in de rede vielen, hield het merendeel van het publiek zich rustig. Over de stelling dat de oude Egyptenaren zwart waren zeiden Flinterman en Boter dat deze voornamelijk gebaseerd is op losse citaten die voor meerdere interpretaties vatbaar zijn, zoals Herodotus’ opmerking dat de Egyptenaren donker waren met wollig haar – iets dat door Afrocentristen wordt geïnterpreteerd als ‘zwart met kroeshaar’ en door de meeste anderen als ‘bruin met krullend haar’. De stelling dat de Grieken hun filosofie van de Egyptenaren zouden hebben overgenomen, zou voornamelijk gebaseerd zijn op mythevorming over het mysterieuze Egypte. Bovendien zijn de meeste Griekse filosofische concepten niet in Egyptische hiërogliefenteksten terug te vinden.

Donker maar niet zwart

Na de introductie van beide kampen volgde een open discussie. Na het respectvolle en genuanceerde betoog van Flinterman en Boter had ik gehoopt dat Hira en Ankh-Kheru in zouden gaan op de argumenten die zij tegen hun stellingen hadden ingebracht. Hier kwam echter weinig van terecht. Het Afrocentrische kamp bleef vooral de argumenten herhalen die al eerder naar voren waren gebracht, zonder de discussie daarmee ook maar een stap verder te brengen. Memorabel is de discussie of de Egyptenaren alleen ‘donker’ waren, of ook echt ‘zwart’. Flinterman meende dat ‘donker’ nog niet ‘zwart’ hoefde te betekenen, wat hem op veel hoongelach van het publiek kwam te staan. Hij had hier echter wel een punt. Er zijn veel volken die ‘donker maar niet zwart’ zijn. Afgaande op je definities van ‘zwart’ en ‘donker’ zou je daaronder de Indiërs, Zuidoost-Aziaten, Amerikaanse Indianen, Iraniërs, Arabieren, Berbers en zelfs de Grieken en Romeinen onder kunnen scharen. Door ‘donker’ en ‘zwart’ gelijk te stellen, draaiden de Afrocentristen echter om de vraag heen of de oude Egyptenaren inderdaad een Oost-Afrikaans uiterlijk hadden, zoals de Soedanezen, Ethiopiërs en Somaliërs, of toch een significant lichter Noord-Afrikaans uiterlijk, zoals de huidige Egyptenaren. Een West-Afrikaans uiterlijk, zoals de meeste Afrikanen in de diaspora, zullen ze in elk geval niet hebben gehad.

” Dit roept de vraag op of hier wel sprake was van een echt debat ” 

De grootste teleurstelling van dit debat was dat de stemmingmakerij van Hira en Ankh-Kheru door hun achterban met veel instemmende geluiden werd onthaald, terwijl elke stelling en elk argument van Flinterman en Boter dat hen niet beviel werd overschreeuwd. Dit roept de vraag op of hier wel sprake was van een echt debat en, nog belangrijker, of deze discussie de bevordering van ‘Ancient Global History’, zoals ik het voor nu even zal noemen, wel ten goede is gekomen. Zoals ik eerder al stelde vind ik dat de VU al een heel eind in de goede richting zit. Het enige steekhoudende argument voor de stelling dat het curriculum van Oudheidkunde te wit zou zijn, is dat Afrocentrische theorieën als die van Hira en Ankh-Kheru er niet onderwezen worden. Dit heeft echter vooral te maken met het wetenschappelijke gehalte van dergelijke theorieën. Helaas zien veel Afrocentristen achter elke kritiek op hun wereldbeeld een vooringenomen racisme, zelfs als docenten als Flinterman en Boter de moeite nemen dit beeld te ontkrachten. Dit maakt een vruchtbare discussie met hen helaas erg moeilijk.

Door: Daan Nijssen


Je kunt het debat terugzien op de website van AdValvas.

Op de hoogte blijven van de voortgang in dit debat? Volg ons op Facebook. Of neem ook eens een kijkje in ons archief.

Comments: 17

  1. DJ says:

    Sterk stuk, goed geschreven. Ontzettend jammer dat ik er niet bij was, maar ben het volledig eens met wat je hier probeert duidelijk te maken!

  2. Marijke van Haeften says:

    Heel overtuigend en wetenschschappelijk. Jammer dat het geen echt inhoudelijk debat werd

  3. Djehuti-Ankh-Kheru says:

    Is Daan Nijssen wel bij het debat geweest van afgelopen zaterdag? Heeft hij dan niet gehoord dat ik zei dat er naast de ooggetuigen verslagen van de Grieken nog veel meer categorieën van bewijs zijn dat de oude Egyptenaren Zwarte Afrkanen waren? Hoe dan, Daan Nijssen? Waarom hoor en zie je alleen wat je wilt horen en zien? Hier kan men het debat zien en zelf horen en zien dat er veel meer naar voren is gebracht dan Daan Nijssen beweert:

  4. DJ says:

    Dat filmpje toont alleen maar aan hoe goed Daan het debat beschreven heeft…

  5. Djehuti-Ankh-Kheru says:

    Dan laten we het daarbij, DJ! Als jij dat daadwerkelijk met droge ogen durft te beweren dan heb je of ‘dat filmpje’ (het duurt meer dan 3 uur, dus hoe zo, dat filmpje????) niet gezien, of je kijkt op dezelfde zeer selectieve manier naar naar voren gebracht bewijs als jouw vriend Daan Nijssen. Oftewel, je reactie zegt meer over jou dan over de feiten. Vind ik jammer, maar het geeft anderzijds wel aan hoe diep eurocentrische arrogantie geworteld zit. Om een kinderachtig welles-nietes spelletje te voorkomen kunnen we het het beste hierbij laten. De beelden spreken voor zich. Althans, voor de mensen die er objectief naar kijken!

  6. Ank1 says:

    De debaters van de VU doorgronden de door hun aanbevolen literatuur, die ook nog eens relatief klein van omvang is, nauwelijks. Dit werd onder meer gereflecteerd in niet aanwezige kennis van de passages waar hun opponenten aan refereerden. Dit is m.i. een teken van minachting voor onder meer hun opponenten en indirect ook voor hun faculteit. Ook de geringe bronvermelding van de VU debaters was beschamend voor onder meer hun faculteit.

    Dit zijn dus de prima donna’s waar wij, de belastingbetalers, de intellectuele ontwikkeling van onze burgers aan toe vertrouwen….!?

  7. Enzo says:

    Een beetje jammer dat de gehele insteek zo partijdig is. Als het een Eurocentrisme vs Afrocentrisme debat behoort te zijn, waarom zijn er dan geen Eurocentristen aanwezig? Op deze manier is het eerder een verdediging tegen een beschuldiging, in plaats van een wetenschappelijke discussie.

    Het filmpje (zo noemen de meeste mensen online uploads) heb ik gezien. Gerard Boter zegt heel mooi: “wij zouden liever niet tegenover elkaar staan, maar naast elkaar” (2:49:21), waarna er weer een fijne oneliner wordt gespuwd.

    De algemene indruk die ik krijg na het kijken van het filmpje is dat de Afrocentristen zeer bevooroordeeld de discussie aangaan, zonder een open blik te houden voor wat er werkelijk gezegd wordt. Het heeft veel weg van het overtuigen van een religieus persoon omtrent de (wetenschappelijke) onjuistheden binnen zijn/haar religie. Onderbouwde argumenten worden gemakkelijk onderuit gehaald door oneliners die inspelen op het gevoel.

  8. jan says:

    Ik was aanwezig. Het viel me op dat de VU leraren en auteur Nijssen bijzonder weinig kennis hebben van het Oude Egypte. Het meest positieve was dat ze erkenden dat de Oude Egyptenaren in ieder geval ‘ donker’ waren, maar ojee NIET zwart. Het andere kamp heeft er echter fijntjes op gewezen dat Afrikanen enorm in huidskleur en uiterlijk verschillen en verschilden. Hoewel Djehuti duidelijk sprekerskwaliteiten ontbeert vormen zijn zijn argumenten in ieder geval de moeite van bestuderen waard. Ik wil iedere geschiedenis student aanbevelen om ook alternatieve geschiedschrijving te bestuderen en het lesgeven daarin op de universiteiten te promoten.

  9. Jojanneke says:

    Daan Nijssen zegt: “Een West-Afrikaans uiterlijk, zoals de meeste Afrikanen in de diaspora, zullen ze in elk geval niet hebben gehad”.
    Waar baseert hij dat op? Hij gaat er nl. van uit dat de diaspora hoofdzakelijk uit West-Afrikanen bestaat. De diaspora kent echter ook een oostwaartse beweging die nog nauwelijks onderzocht is
    ( niet interessant genoeg voor de heersende universitaire elite gok ik). Zoals ik het debat heb gezien zeiden de “Afro Centristen” nl. niet dat donker gelijk aan zwart zou zijn. Ze stelden eenvoudig dat de Oude Egyptenaren zwarten waren. En hierbij ging het volgens mij niet om LETTERLIJK zwart, maar zwart als zijnde een Afrikaan, of die nou lichtbruin, donkerbruin of zwart was. In ieder geval NIET wit als Elizabeth Taylor in Cleopatra. Daan Nijssen bedient zich, heel voorspelbaar, weer van oude stereotyperingen zoals beleefd, welbespraakt en genuanceerd ( lees: wit) vs. trachtten, ongelukkig formuleren, uit de context gehaalde citaten, stemmingmakerij ( lees: zwart). Ook ik ben het met Djehuti eens ( i.d.d. niet de meest welbespraakte debater, maar een pluim voor de moeite), dat dhr. Nijssen wellicht een ander debat heeft gezien.

  10. Ank1 says:

    Jan says: ‘Ik wil iedere geschiedenis student aanbevelen om ook alternatieve geschiedschrijving te bestuderen en het lesgeven daarin op de universiteiten te promoten.’
    Begin in eigen land door bijvoorbeeld simpelweg informatie over de geschiedenis van Amsterdam toe te voegen.

    https://www.youtube.com/watch?v=6XpmeKSdtm4
    Boek: Gids Slavernijverleden Amsterdam – Dineke Hondius, Nancy Jouwe, Dineke Stam, Jennifer Tosch, Annemarie de Wildt
    ISBN 978 94 6022 368 6

Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *