Codex historiae portugal ontdekkingen archief

Guinees goud en de zoektocht naar Pape Jan

Er zijn weinig tijdvakken die de huidige wereldorde zodanig hebben gevormd als de tijd van de ontdekkingen. Deze tijd, waarin zeevaarders en conquistadores de gehele wereld in kaart brachten en wetenschappers de natuurwetten ontrafelden, heeft geleid tot een wereld waarin iedereen met elkaar in verbinding staat en waarin men doormiddel van wetenschappelijke inzichten de levensstandaard aanzienlijk heeft weten op te schroeven. Deze nieuwe wereld is echter niet zonder slag of stoot tot stand gekomen. De verbreding van ons wereldbeeld is gepaard gegaan met veel bloedvergieten, religieuze intolerantie, absolutisme, racisme en genocide.

Al deze kwaden hebben ons echter sterker bewust gemaakt van universele menselijke waarden en hebben uiteindelijk geleid tot de moderne, wetenschappelijk geavanceerde, tolerante, geglobaliseerde beschaving die we gewend zijn. Het begin van de moderniteit is moeilijk aan te wijzen. Wetenschappelijke ontdekkingen en ontdekkingsreizen werden al langer gedaan, in alle menselijke beschavingen. Toch hebben de transcontinentale ontdekkingsreizen van Europese zeevaarders uit de periode 1400-1800 de bevolking van de verschillende continenten met elkaar in contact gebracht op een schaal die nog niet eerder was vertoond. Dit tijdperk van Europese ontdekkingsreizen begon in een relatief arm, militairmiddelmatig koninkrijk aan de Atlantische Oceaan, aan de uiterste westgrens van de bekende wereld: Portugal.

Daan Nijssen 

Portugal; het land

Portugal is gelegen op een rotsachtige kuststrook aan de Atlantische Oceaan. Slechts enkele delen van het land zijn geschikt voor landbouw en de regenval is er erg onregelmatig. De meerderheid van de Portugese bevolking leeft van oudsher op het platteland, waar men olijven, wijn, kurk en zuidvruchten produceert. Een deel van de bevolking woont direct aan de kust en verdient de kost met de visserij en de zeezoutwinning. Sommigen doen ook aan overzeese handel in de producten die in het achterland geproduceerd worden. Portugal heeft weinig grote steden; de grootste twee – Lissabon en Porto – zijn gelegen aan de kust en zijn rijk geworden door de handel. Al sinds mensenheugenis vindt er kleinschalige handel plaats tussen de vissersdorpjes langs de Atlantische kust. Zo ontstond er al in prehistorische tijden een handelsnetwerk dat zich uitstrekte van de Maghreb tot aan Scandinavië, waarbinnen de dorpjes aan de Portugese kust een centrale ligging hadden. Toen de Feniciërs in het begin van het eerste millennium voor Christus de Straat van Gibraltar passeerden, konden zij voortbouwen op een reeds bestaand handelsnetwerk, dat nu, door toedoen van de Feniciërs, aangesloten werd op het Middellandse Zeegebied en het Nabije Oosten. De rest is geschiedenis. Portugal werd uiteindelijk geïncorporeerd in het Romeinse Rijk en aangesloten op het Romeinse handelsnetwerk. Later maakte het gebied deel uit van verschillende Moorse koninkrijken, die contact onderhielden met regio’s als Guinee, Zanzibar, India, Indonesië en China. Al deze handelscontacten bestonden al voordat het koninkrijk, dat bekend kwam te staan als Portugal, werd opgericht.

Reconquista

De naam Portugal is afgeleid van het Portugese woord Porto (haven) en het aan het Perzisch ontleende Arabische woord Kale (kasteel). Portucale was de oorspronkelijke naam van de huidige stad Porto en van een graafschap in noordelijk Portugal dat onderworpen was aan het koninkrijk León. In 1093 werd Henrique van Bourgondië door koning Alfonso VI van León als graaf van Portucale aangesteld. Henrique was de jongste zoon van de hertog van Bourgondië en had daardoor weinig kans om titels, land of rijkdom van zijn vader te erven. Daarom deed hij wat meerdere aan lager wal geraakte edelen in die tijd deden: hij probeerde land, rijkdom en faam te winnen door onder het gezag van de paus ten strijde te trekken tegen de ongelovigen. Zo kwam hij terecht op het Iberisch Schiereiland, waar de Reconquista, de herovering van Iberië op de Moren, in volle gang was. Henrique kreeg het graafschap Portucale toegewezen en begon daarmee een dynastie die bijna drie eeuwen aan de macht zou blijven. Henrique en zijn opvolgers uit het Huis van Bourgondië leverden felle strijd tegen de Moren en behaalden grote successen. In 1143 maakte Portucale zich los van León en werd het koninkrijk Portugal opgericht. In 1147 veroverden de Portugezen Lissabon op de Moren en in 1249 werd ook de Algarve definitief onder Portugese controle geplaatst. Sindsdien zijn de landsgrenzen van Portugal nauwelijks meer veranderd. De adel, echter, die afhankelijk was van de oorlog om land, rijkdom en faam te winnen, bleef oorlogszuchtig. In de dertiende, veertiende en vijftiende eeuw zou het nog regelmatig tot grensconflicten met Castilië komen, die doorgaans weinig gevolgen zouden hebben.

Opkomst van de koopvaarders

Het succes van de Reconquista bracht Portugal stabiliteit en welvaart. Boeren konden in alle rust hun gewassen verbouwen en de zeevarende kooplieden breidden hun handel uit. Ze bleven, ondanks de vijandige verhoudingen tussen de christelijke en de islamitische wereld, handel drijven met Noord-Afrika, maar de aandacht kwam in de loop van de dertiende eeuw steeds meer te liggen op Noordwest-Europa; voornamelijk op Vlaanderen en Engeland. Portugese kooplieden brachten hun producten naar de jaarmarkten in grote Vlaamse steden, waar ze hun handelsposten, ofwel factorijen, oprichtten. Met Engeland zouden de Portugezen nog lang een hechte diplomatieke band onderhouden. De Portugezen dreven ook handel in het Middellandse Zeegebied, maar daar begonnen rond die tijd Genua en Venetië de handel te domineren. De Genuezen voeren ook voorbij de Straat van Gibraltar en deden daarbij de kusten van Portugal en Marokko aan. De kusten ten westen van Gibraltar, zowel in Europa als in Afrika, werden door hen ‘Algarve’ genoemd, naar het Arabische al-Gharb, wat ‘het Westen’ betekent. De Portugezen leerden van de Genuezen veel op het gebied van scheepsbouw en navigatie en hielpen op hun beurt de Genuezen met het opbouwen van handelsbetrekkingen in West-Europa. De overzeese handel werd steeds aantrekkelijker. Er ontstond al vroeg een gegoede burgerstand en ook de lage adel voelde zich aangetrokken tot de handel.

Ceuta

In 1383 brak er een nieuwe oorlog uit tussen Portugal en Castilië. De Portugese koning Fernando I was gestorven zonder mannelijk nageslacht en zijn enige dochter Beatriz was getrouwd met koning Juan van Castilië. Deze Juan van Castilië eiste daarop de Portugese troon op, maar João de Aviz, de jongere broer van Fernando I, verzette zich hiertegen, gesteund door de Engelsen en een groot deel van de Portugese bevolking. In 1385 wist João bij Aljubarrota de opmars van Juan te stuitten, waarna João zichzelf tot koning uitriep en de dynastie van Aviz stichtte. Gedurende de eerste decennia van zijn lange regering leverde hij nog regelmatig strijd tegen Castilië. Toen er eenmaal definitief vrede was gesloten, zocht João echter een ander doelwit voor de oorlogszucht van de Portugese adel. Hij richtte zijn ogen op Ceuta, een havenstad in het uiterste noorden van Marokko. Door Ceuta te veroveren hoopte hij de adel werk te geven, een wit voetje te halen bij de paus, een uitvalsbasis te winnen voor toekomstige oorlogen tegen Marokko en de noordelijke uiteindes van de trans-Saharaanse handelsroutes in handen te krijgen. In 1415 wist João, samen met zijn zonen Duarte, Pedro en Henrique, Ceuta in de nemen. De verovering van Ceuta bleek al snel niet zo winstgevend te zijn als men had verwacht. De Portugezen hadden nu één havenstad in handen die aan alle kanten omringd was door vijandig grondgebied. De bezetting van Ceuta bracht ook niet de gehoopte controle over de trans-Saharaanse handel. Toch bleven de koning, de prinsen en de lagere adel nog lange tijd de ambitie behouden om geheel Marokko te veroveren.

Henrique de Zeevaarder; pionier tegen wil en dank

Codex historiae portugal henrique de zeevaarder
Henrique de zeevaarder. Copyright: Nuno Gonçalves (ca. 1470) –   Deel van het Drieluik van St. Vincent; ‘National Museum of Ancient Art’, Lissabon.

In 1419 benoemde João zijn derde zoon Henrique tot gouverneur van de Algarve en alle gebieden ten zuiden daarvan. Henrique’s belangrijkste doel was om geheel Marokko te veroveren en zo een held in het christendom te worden. Helaas voor hem verliep dit project niet zo voorspoedig, waarop hij besloot om, met het oog op nieuwe militaire missies, de West-Afrikaanse kust en de eilanden in de Atlantische Oceaan te verkennen. Zijn verkenningsmissies leverden hem de bijnaam ‘de Zeevaarder’ op. Henrique’s schepen bereikten in 1419 Madeira, in 1427 de Azoren en in 1456 de Kaapverdische Eilanden. Al deze eilandengroepen werden kort daarop gekoloniseerd. In 1434 passeerde Gil Eannes de beruchte Kaap Bojador en in 1441 passeerde Nuno Tristão Kaap Blanco. In de jaren daarop leidde Tristão diverse plundertochten naar vissersdorpjes aan de kusten van de Westelijke Sahara en Mauritanië, waar de Portugezen slaven buit trachtten te maken. In 1443 stichtte Tristão aan de kust van Mauritanië de handelspost Arguim, de eerste factorij buiten Europa. Tristão bereikte ook Guinee, waar de Berberbevolking plaatsmaakte voor een werkelijk zwarte bevolking. Aan de kust van Guinee lagen een aantal redelijk stabiele koninkrijken die de rooftochten van de Portugezen wisten te weerstaan. In 1446 werd Tristão door inheemse Guineeërs vermoord. In de jaren daarop probeerden de Portugezen, in plaats van slaven te roven, eerlijk handel te drijven met de Guinese koninkrijken. Er werden in die jaren weinig verkenningsmissies meer georganiseerd, al werden er in de jaren 1452-1457 wel verschillende pauselijke bullen uitgevaardigd die Portugal een monopolie op de handel met Guinee verschaften. Daarnaast kreeg Portugal het recht om geheel West-Afrika te onderwerpen, de bevolking tot het christendom te bekeren en de heidense bevolking tot slaaf te maken. Niets stond de Portugese ambities in West-Afrika nog in de weg.

Fernão Gomes

Aangezien de aandacht van het koningshuis en de adel op Marokko bleef liggen, duurde het even voordat er nieuwe verkenningstochten langs de West-Afrikaanse kust op gang kwamen. In de tussentijd bleven Portugese handelsschepen naar Guinee varen om daar goud en slaven in te kopen. Sommige schepen voeren ook verder de rivieren op en maakten contact met de rijke en machtige Afrikaanse koninkrijken Mali en Songhai, die verder landinwaarts lagen, in het huidige Mali en Niger. De rijkdom van deze koninkrijken sprak tot de verbeelding en er drong steeds meer informatie over donker Afrika door tot de Portugezen. Vooral de kooplieden begonnen handel met Guinee steeds meer als een lucratieve onderneming te zien. Helaas voor hen moesten alle handelsmissies de toestemming van de koning van Portugal hebben, opdat Portugal zijn monopolie niet kwijt zou raken. Gelukkig begonnen ook de koningen steeds positiever te staan tegenover handel met Guinee. In 1469 verhuurde koning Afonso V aan Fernão Gomes, een gegoede burger uit Lissabon, de rechten om handel te drijven met Guinee, op voorwaarde dat hij elk jaar honderd zeemijl aan onontdekt gebied zou verkennen. Dit leidde ertoe dat Fernão Gomes in de jaren 1469-1475 de gehele Guinese kust tussen Sierra Leone en Gabon in kaart bracht. In 1471 ontdekte Gomes aan de Goudkust, het huidige Ghana, een rijke goudmijn, alwaar hij een factorij stichtte die São Jorge da Mina werd genoemd. In 1482 werd deze factorij versterkt met een kasteel. Hiermee vestigden de Portugezen voor het eerst een sterke aanwezigheid op Guinese grond.

Nieuwe ambities

Vanwege de annexatie van de goudmijn aan de Goudkust kregen de Portugezen beschikking over een vast inkomen van aanzienlijke proporties. Bovendien kon het nut van handel met Guinee en verkenning van vreemde kusten nu niemand meer ontgaan. In 1481 kwam João II aan de macht, de eerste Portugese koning die bewust schepen eropuit stuurde om vreemde kusten te ontdekken. Naast de aanlokkelijkheid van handelsvoordelen langs de Afrikaanse kust, liet João zich ook inspireren door het idee dat men om Afrika heen naar India zou kunnen varen. Producten uit India bereikten Europa destijds maar mondjesmaat en waren zeer gewild. Bovendien hoopte João in Afrika of in India Pape Jan te vinden, een mythische christelijke priesterkoning die ergens voorbij de islamitische wereld zou leven en een belangrijke bondgenoot voor de westerse christenen zou kunnen zijn. De verhalen over Pape Jan worden tegenwoordig gezien als fabels, die bewust bedacht waren door religieuze autoriteiten om de christenen aan te sporen op kruistocht te gaan en later veel te serieus werden genomen. João zond meerdere zeevaarders eropuit om India te ontdekken. In 1483 bereikte Diego Cão de Kongo rivier en legde hij de eerste contacten met het koninkrijk Kongo. De koning van Kongo zou zich in 1491 tot het christendom bekeren. In 1486 bereikte Cão Namibië en in 1488 bereikte Bartholomeu Dias Kaap de Goede Hoop, waarmee hij eindelijk de zeeroute naar India had gevonden.

Portugal, codex historiae ontdekkingen
Portugese ontdekkingen met jaartallen.

Een nieuwe wereld

In de jaren die op de ontdekking van Kaap de Goede Hoop volgden, raakten de ontwikkelingen op het gebied van ontdekkingsreizen in een stroomversnelling. Ook de Spanjaarden hadden inmiddels lucht gekregen van de handelsmogelijkheden in Guinee en India en probeerden hun eigen weg naar India te vinden. De Spaanse koningin Isabella besloot daartoe de hulp van Christopher Columbus in te roepen. Deze Genuese zeevaarder had al decennialang op Portugese schepen de Atlantische Oceaan bevaren en hij kende de  golfstromen goed. Naar aanleiding van zijn kennis van de golfstromen, berekeningen van de Griekse wiskundige Eratosthenes en geruchten over eilanden in het westen van de Atlantische Oceaan concludeerde hij dat er aan de overkant van de Oceaan, niet al te ver weg, een groot continent moest liggen. Dit continent, zo meende hij, moest Azië zijn. Columbus had zijn plan om via een westelijke route naar India te varen ook al aan João voorgelegd, maar die zag meer in de oostelijke route langs Kaap de Goede Hoop. Isabella van Spanje wilde Columbus wel financieren en in 1492 werd Amerika ontdekt. Op de terugreis werd Columbus’ vloot onderschept door João, die Columbus eerst grondig ondervroeg voordat hij hem doorstuurde naar Spanje. Zowel de Portugezen als de Spanjaarden wilden graag het onlangs ontdekte continent koloniseren en al snel dreigde er een nieuwe oorlog tussen de twee landen. Dit werd echter voorkomen door het verdrag van Tordesillas van 1494, waarin een verticale lijn werd getrokken 370 zeemijl ten westen van de Kaapverdische Eilanden. Alles ten westen daarvan was voor Spanje, alles ten oosten voor Portugal. In 1498 wisten de Portugezen, onder leiding van Vasco da Gama, via de oostelijke route eindelijk India te bereiken. Uiteindelijk waren ze de Spanjaarden toch voor. In 1500 bereikten Portugese kolonisten de kusten van Brazilië, die net aan de Portugese kant van de Tordesillas-lijn lagen. In minder dan honderd jaar tijd hadden de Portugezen met hun handels- en verkenningstochten Afrika, Azië en Amerika bereikt en deze continenten voor altijd met elkaar, en met Europa, verbonden.

Meer weten?

Blake, J.W. (1942): Europeans in West Africa, 1450-1560, Hakluyt Society, Londen. Boxer, C.R. (1969) The Portuguese Seaborne Empire 1415-1825, Hutchinson, Londen.

Diffie, B.W. (1960): Prelude to Empire; Portugal Overseas before Henry the Navigator, University of Nebraska Press, Lincoln, NE.

Newitt, M.D.D. (2005): A History of Portuguese Overseas Expansion 1400-1668, Routledge, Londen & New York.

Ryder, A.F.C. (1965): Materials for West African history in Portuguese archives, The Athlone Press, Londen.

Leave a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *